Zakon Krzyżacki

Pierwsi mistrzowie 1190-1198

Sibrand

Wymieniony w 1190 r. Nic nie wiadomo o jego pochodzeniu, prawdopodobnie należał do grupy mieszczan z Bremy i Lubeki, którzy założyli szpital polowy pod murami Akki.

Gerhard

Wzmiankowany 2 lutego 1192 r. O ile Sibranda uznać możemy za założyciela bractwa, to Gerhard po zdobyciu Akki pozyskał teren pod założenie już stacjonarnego szpitala i siedziby młodego zgromadzenia. Teren ten leżał między wewnętrznymi i zewnętrznymi murami miasta koło wieży i bramy św. Mikołaja.

Heinrich

Za trzeciego mistrza uznać należy Heinricha, który w 1193 r. otrzymał nadanie od Henryka z Szampanii. Określony został jako przeor (prior), co sugerować można funkcjonowani już zakonnej struktury. Wzmiankowany także w 1194 r.

Ulryk

W 1195 r. Pojawia się w dokumencie Ulricus magister Teutonici hospitalis, przebywający w Turyngii. Nic nie wiemy o jego pochodzeniu i działalności.

Heinrich

Wymieniony w 1196 r. jako praeceptor jest zapewne tożsamy z Heinrichem Walpotem, pierwszym „tradycyjnym” wielkim mistrzem.

W sumie mamy więc pięciu mistrzów, których daremno szukać w oficjalnych zakonnych spisach czy nekrologach. Przyczyną takie stanu rzeczy na pewno nie jest fakt, iż w okresie 1190-1198 nic istotnego nie wydarzyło się w działalności zgromadzenia. Bractwo szpitalne założyło stały szpital w Akce, w 1195 r. otrzymało posiadłości w Tyrze, a później w Askalonie, Jaffie, Ramie i Zamsi, mistrz Ulryk był w jakimś celu w Turyngii, a więc bractwo było już znane w Europie, co zaowocuje później licznymi nadaniami. Odpowiedź na to pytanie jest zatem chyba bardzo prosta: zakonna tradycja, liczy mistrzów od momentu przekształcenia zgromadzenia w zakon rycerski.

Heinrich Walpot (1198-1200) - 1. wielki mistrz

Pierwszy wielki mistrz w oficjalnej tradycji Zakonu. Pochodził z rodziny zakorzenionej w Nadrenii. Już w 1196 r. Z dużym prawdopodobieństwem już w 1196 r. określony jako zwierzchnik (preceptor) zgromadzenia szpitalnego, a w momencie jego przekształcenia w zakony rycerski (5 marca 1198 r.) został pierwszym wielkim mistrzem. Według zakonnych nekrologów zmarł 5 listopada 1200 r. w Akce, gdzie został pochowany (w wzniesionym w tym czasie kościele zakonnym). Jego urzędowanie było krótkie, Zakon zyskał w tym czasie niewielkie posiadłości w Akce i wokół miasta, a wcześniej, w 1197 r. posiadłości w Barletcie (Apulia) i Palermo (Sycylia).

Otto von Kerpen (1200-1209) - 2. wielki mistrz

Pochodził prawdopodobnie z nadreńskiego miasta Kerpen Poświadczony źródłowo dopiero w 1208 r., ale prawdopodobnie wybrany na wielkiego mistrza został bezpośrednio po śmierci poprzednika. Zmarł 7 lutego 1209 r. I został pochowany w Akce.

W trakcie jego urzędowania Zakon otrzymał nowe posiadłości w Europie: w Halle and der Salle (pol. Dobrogórze nad Soławą) w Saksonii-Anthalcie, Bozen (wł. Bolzano), Friesach (Fryzak) oraz w Styrii (niem. Steiermark), a także w Reichenbach (Hesja), Wiedniu i Pradze. Tym samym młody zakon rycerski stał się znany w Europie, co przełożyło się nie tylko na donacje finansowe, ale też napływ nowych kandydatów.

Heinrich Bart (1209) - 3. wielki mistrz

Pochodził prawdopodobnie z Turyngii i do Ziemi Świętej przybył w 1208 r. Zakonny kronikarz, Piotr z Dusburga, błędnie określa go jako Hermanna. Urzędował krótko, bowiem już 2 czerwca 1209 r. zmarł i został pochowany w zakonnym kościele w Akce.

Anno von Sangerhausen - 10. wielki mistrz

Podobnie jak wiele innych znaczących postaci z początkowego okresu istnienia Zakonu Krzyżackiego w Prusach, również Anno pochodził z Turyngii; prawdopodobnie należał do rodziny szlacheckiej, której nazwa wywodziła się od miasta Sangerhausen.

Nie wiadomo nic o jego karierze w Zakonie przed mianowaniem w 1254 r. na stanowisko mistrza krajowego Inflant. Do jego pierwszych działań w Zakonie należał udział w budowie zamku zakonnego w Kłajpedzie. W 1255 r. zawarł sojusz obronny z miastem Ryga i przyznał mieszkańcom prawa do korzystania z pobliskiego jeziora Kranjersee. Następnie w 1256 roku wziął udział w podboju Sambii. W tym samym roku Anno został wybrany na wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego, zastępując ustępującego Poppona von Osterna.

Podczas jego kadencji założono Królewiec, a w 1272 roku stłumiono powstanie pruskie. Anno utworzył nowe komturie i zainicjował zasiedlanie podbitych terenów. Wielokrotnie odbywał podróże po Europie i do papieży, starając się uzyskać wsparcie dla krucjat do Prus i Inflant. Ponieważ w czasach Annona siedziba Zakonu znajdowała się jeszcze w Akce, wielki mistrz zajmował się również sprawami we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. W ten sposób Anno von Sangerhausen zawarł w 1271 roku z Małą Armenią (Królestwo Cylicji) umowę dotyczącą ceł tranzytowych. Zmarł w 1273 roku podczas podróży na tereny niemieckie.

Hartmann von Heldrungen - 11. wielki mistrz

Hartmann zapisał się na kartach historii swoją istotną rolą w połączeniu Zakonu Krzyżackiego z zakonem kawalerów mieczowych w Inflantach. Opisał to w krótkiej, ale bardzo ważnej dla historyków relacji. Jego urzędowanie zbiegło się z zakończeniem podboju Prus przez Krzyżaków, choć sam wielki mistrz zapewne nigdy w Prusach nie był.

Urodził się między 1210 a 1227 r. Pochodził z Turyngii, z miejscowości położonej ok. 20 km na południe od Sangerhausen. Ojciec Hartmanna był wasalem landgrafów turyngskich, w Zakonie Krzyżackim był także jego brat, Hermann. Sam Hartmann do Zakonu wstąpił w Marburgu 18 XI 1234 r. wraz z towarzyszami z lat młodzieńczych: Konradem, landgrafem Turyngii (późniejszym wielkim mistrzem) oraz Dietrichem von Grüningen (późniejszym mistrzem krajowym inflanckim oraz pruskim). W latach 1236-1237 należał do ścisłego otoczenia wielkiego mistrza Hermanna von Salza. Po jego śmierci należał do grona pochodzących z Turyngii braci, którzy przejęli kontrolę nad Zakonem i kontynuowali linię zmarłego wielkiego mistrza. To oni po śmierci cesarza Fryderyka II (1250) konsekwentnie budowali władztwo w Prusach, jako alternatywę dla Zakonu, wobec słabnącej pozycji krzyżowców w Ziemi Świętej i niepewnej sytuacji w Rzeszy. Historia miała im przyznać rację.

Hartmann odegrał znaczącą rolę w procesie przyłączenia inflanckiego zakonu kawalerów mieczowych do Krzyżaków. W 1238 r. piastował urząd komtura krajowego Saksonii, a w 1240 r. mistrza niemieckiego. W latach 1261-1263 był wielkim komturem, zastępcą wielkiego mistrza Annona von Sangerhausen. Po jego śmierci, w 1273 r. został wielkim mistrzem, choc miał już ok. 60 lat. Zmarł 19 sierpnia 1283 r. (lub 1282) i został najprawdopodobniej pochowany w Mergentheim.

Luther, książę brunszwicki - 18. wielki mistrz

Książę brunszwicki Luther, syn Albrechta Wielkiego, księcia Brunszwiku i Adelajdy z Montferrat był jedną z największych osobowości państwa zakonnego w Prusach. Pochodzący ze szlachty cesarskiej, skoligacony z rodzinami panujących w Niemczech, Francji i Anglii wybrał stan zakonny i służbę w Zakonie Niemieckim. Znakomicie wykształcony, umiejący pisać i czytać, znający łacinę młody człowiek postanowił wstąpić do Zakonu Niemieckiego. Po raz pierwszy wzmiankowany jest w Prusach w 1297 r. Kontynuował on w pewnym sensie tradycje rodzinne. Jego dziadek i ojciec wyprawiali się do Prus, aby wesprzeć Krzyżaków w walce z pogańskimi Prusami. Dwa bracia wybrali inne zakony rycerskie: Otto templariuszy, a Konrad zakon joannitów. Po przybyciu do Prus objął komturstwo w Golubiu (22 stycznia 1308 r. - 23 czerwca 1312 r.), a w następnych latach był komturem w Dzierzgoniu (17 lipca 1314 r. - 17 lutego 1331 r.). Z tym ostatnim urzędem wiązał się urząd wielkiego szatnego.

MIniatura z tzw. Biblii Grunwaldzkiej. Luther (po naszej lewej) wraz ze swoim pisarzem adorują scenę Koronacji Marii

W trakcie urzędowania w Dzierzgoniu Luther dał się poznać jako sprawny administrator, organizujący kolonizację Wielkiej Puszczy. Sprawnie zorganizował kancelarię. Jednak zasłynął przede wszystkim ze swojej działalności literackiej. Aktywnie włączył się w tłumaczenie Ksiąg Machabejskich, z 1321 r. pochodzi wyjątkowy egzemplarz Biblii, tzw. grunwaldzkiej. Znajduje się ona dziś w Archiwum Kapituły Krakowskiej na Wawelu, gdzie została przekazana przez króla Władysława Jagiełłę po bitwie pod Grunwaldem. Na jednej z miniatur znajduje się tam portret Luthera. Już okresie sprawowania urzędu wielkiego mistrza zlecił wykonanie Apokalips Heinricha von Hesler (w bibliotekach w Stutgarcie i Toruniu), zawierających wykładnię ideologii Zakonu Krzyżackiego i ich misji w Prusach. Zlecił tłumaczenie na niemieckie kroniki Piotra z Dusburga, którego to zadania podjął się twórczo Mikołaj Jeroschin. Spod jego pióra wyszedł także zaginiony poemat o św. Barbarze, której książę był wielkim czcicielem. Jemu to podwyższenie rytu liturgicznego świąt św. Anny i Barbary do "semiduplex".

W dniu 18 listopada 1330 r. został zamordowany w Malborku wielki Werner von Orseln. W tej wyjątkowej dla Zakonu sytuacji potrzebny był wielki mistrz, który uspokoi sytuację wewnątrz zgromadzenia i zapewni jego dalsze funkcjonowanie. Świetnie wykształcony, przekonany o szczególnej misji Zakonu, a jednocześni doświadczony w pełnieniu urzędu Luther był kandydatem idealnym i został bez sporów wybrany. Kontynuował dzieło reform wewnętrznych mistrza Wernera, widząc w tym fundament dalszego trwania zgromadzenia. Jednocześnie zaatakował Władysława Łokietka pokazując potęgę i niezależność Krzyżaków w polityce zewnętrznej. Wzorem Wernera rozbudowywał zamek w Malborku, aby uczynić z niego duchowe i administracyjne centrum Zakonu oraz stolicę jego państwa w Prusach. To Luther zlecił rozbudowę skrzydła północnego Zamku Wysokiego w Malborku i opracował program ideologiczny jego wyposażenia. Na wzór kaplicy Sainte-Chapelle miało to być duchowe centrum Zakonu Krzyżackiego, miejsce podkreślające szczególną rolę zgromadzenia w Bożej misji zbawienia świata. W części dolnej, w kościele św. Anny miało znaleźć się mauzoleum, gdzie chowani mieli być wszyscy kolejni wielcy mistrzowie. Rozpoczął także budowę katedry w Królewcu, z podobnym, choć w dużo mniejszym zakresie, programem. W tej świątyni znalazł miejsce swojego ostatniego spoczynku (zmarł zresztą niedaleko Sztumu, będąc w drodze do Królewca). Tam też, do 1945 r., znajdował się jego efektowny nagrobek. Jego dzieło kontynuowali wielcy mistrzowie Dietrich, hrabia Altenburga i Ludolf König.

Luther, książę brunszwicki jest postacią wybitną, najlepiej urodzonym średniowiecznym wielkim mistrzem, który położył wielkie zasługi dla religijnej i intelektualnej formacji braci Zakonu Krzyżackiego. Wielki są jego zasługi w procesie budowania znaczenia Malborka, jako średniowiecznego centrum Zakonu i administracyjnego ośrodka władzy w Prusach. Być może ze względu na krótki okres sprawowania urzędu wielkiego mistrza jest dziś rzadko wspominany, choć zasługuje na to, jak mało kto.

Heinrich Reuß von Plauen - 32. wielki mistrz

Heinrich Reuß von Plauen (ur. 1400; zm. 2 stycznia 1470 w Morągu) był namiestnikiem urzędu wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego od 1467 roku i 32. wielkim mistrzem w latach 1469–1470.

Pochodził z rodziny wójów Rzeszy z Plauen i Weida (młodszej linii) w regionie Vogtland, która od XIII wieku nosiła nazwisko Reuß.

Wstąpił do Zakonu Krzyżackiego w młodym wieku i spędził pierwsze lata życia w klasztorze w Niemczech. Około 1420 roku udał się na pruskie terytorium Zakonu i objął urząd wójta w mieście Tczew. W 1433 roku został mianowany komturem Bałgi, a w 1440 roku wójtem Natangi. Od 1441 roku von Plauen był wielkim szpitalnikiem i komturem Elbląga.

Podczas wojny trzynastoletniej (1454–1466) dowodził armią Zakonu i odniósł miażdżące zwycięstwo nad armią generała szlachty króla polskiego Kazimierza IV w bitwie pod Chojnicami 17 września 1454 roku. Towarzyszył księciu Saksonii, Wilhelmowi Chrobremu, w drodze do Jerozolimy, gdzie w 1461 roku został pasowany na rycerza Orderu Grobu Świętego. W 1466 roku von Plauen został mianowany komturem Pasłęka.

Von Plauen był promowany i wspierany przez swojego wuja, Ludwiga von Erlichshausena, który był wielkim mistrzem Zakonu od 1450 roku. Po jego śmierci w 1467 roku, von Plauen, nie będąc formalnie wybranym, objął przywództwo Zakonu jako namiestnik. Z swoją siedzibę von Plauen obrał Morąg, a nie Królewiec.

Udało mu się zreorganizować poważnie osłabione zgromadzenie. Odzyskano również wiele terytoriów zastawionych najemnym dowódcom.

17 października 1469 roku Heinrich Reuß von Plauen został formalnie mianowany 32. wielkim mistrzem Zakonu Krzyżackiego wbrew swojej woli. chciał uniknąć konieczności złożenia przysięgi wierności królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi.

Zmarł zaledwie jedenaście tygodni później, 2 stycznia 1470 roku, w wyniku udaru mózgu, którego doznał po powrocie z podróży do Piotrkowa, gdzie złożył przysięgę wierności królowi Polski, nałożoną na niego przez Drugi Pokój Toruński. Został pochowany w katedrze królewieckiej.

(Źródło: wikipedia.de)

Martin Truchsess von Wetzhausen - 34. wielki mistrz

Martin Truchsess von Wetzhausen zu Dachsbach (ur. ok. 1435 r., zm. 5 stycznia 1489 r. w Królewcu) był 34. wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego.

Pochodził z dachsbachskiej gałęzi starożytnego frankońskiego rodu szlacheckiego Truchsess von Wetzhausen i według genealogii Johanna Gottfrieda Biedermanna był synem Lorenza Truchsess zu Wetzhausen i jego żony Gertraud z domu von Lauffenholz. Jego bratankami byli dziekan katedry w Speyer i humanista Thomas Truchsess von Wetzhausen (zm. 1523) oraz jego brat Georg Truchsess von Wetzhausen (zm. 1552), ostatni opat opactwa Auhausen. Do Zakonu Krzyżackiego wstąpiło także dwóch innych bratanków: Georg Truchsess von Wetzhausen (wielki komtur w Prusach) i Jobst Truchseß von Wetzhausen (zm. 1524, komtur krajowy Austrii).[2] Ich brat Erhard Truchsess von Wetzhausen (zm. 1519)[3] pełnił funkcję dziekana kapituły katedralnej w Eichstätt[4].

Martin Truchseß von Wetzhausen został wymieniony w 1461 roku jako wójt Sztumu, a od 1462 roku był również niższym kompanem wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausen. Od 1467 roku był komturem w Ostródzie, a 4 sierpnia 1477 roku został wybrany wielkim mistrzem Zakonu Krzyżackiego. Odziedziczył trudną sytuację, ponieważ drugi pokój toruński z 1466 roku doprowadził do utraty niepodległości Zakonu, a około połowa jego dawnego terytorium przypadła Królestwu Polskiemu jako Prusy Królewskie. W rezultacie polityczne wpływy Zakonu znacznie zmalały, a wielki mistrz stał się de facto wasalem króla Polski. Von Wetzhausen starał się poprawić pozycję Zakonu Krzyżackiego w świetle traktatu toruńskiego. Zawarł w ten sposób sojusz obronny z księciem-biskupem warmińskim Mikołajem z Tüngen i królem Węgier Maciejem Korwinem. W tym ostatnim znalazł sojusznika o podobnych poglądach w walce z królem Polski Kazimierzem IV Jagiellończykiem, który rywalizował z nim o koronę czeską. Natychmiast po wyborze na wielkiego mistrza von Wetzhausen rozpoczął przygotowania do wojny z Polską, ale nie znalazł sojuszników dla swoich planów wśród posiadłości Prus Królewskich.

„Zanim złożą przysięgę królowi Polski, wolę utonąć we własnej krwi” – oświadczył kiedyś wielki mistrz, odmawiając złożenia obowiązkowej przysięgi wierności królowi Polski. Kazimierz IV podjął zatem próbę ujarzmienia krnąbrnego wasala środkami militarnymi i najechał terytorium Zakonu Krzyżackiego z wojskiem. Początkowa sesja mediacyjna przeciągnęła się jednak bezskutecznie przez kilka tygodni. Dopiero po zawarciu pokoju przez jego sojusznika, Macieja Korwina, z cesarzem rzymskim i królem czeskim Władysławem II, synem Kazimierza IV, Martin Truchsess von Wetzhausen zgodził się na poważne negocjacje z Koroną Polską.

Kazimierz IV podjął zatem próbę ujarzmienia krnąbrnego wasala środkami militarnymi i najechał terytorium Zakonu z wojskiem. W rezultacie, 9 października 1479 roku, złożył przysięgę wierności królowi polskiemu w Nowym Mieście Korczynie (Neustadt-Korczyn) w Małopolsce (obecnie w powiecie Buce). Według Johannesa Voigta był to „najtrudniejszy dzień, jakiego Martin Truchsess kiedykolwiek doświadczył”. Kroniki wychwalają go jako człowieka poważnego, mądrego i szlachetnego, a także śmiałego i odważnego, który doskonale radził sobie z burzami tamtych czasów.

Po porażce Wielki Mistrz poświęcił się wyłącznie redukcji długów Zakonu i poprawie dyscypliny w jego obrębie. Nie udało mu się jednak powstrzymać jego dalszego upadku. Reformy wewnętrzne okazały się niemożliwe do przeprowadzenia, ponieważ prowincje Zakonu w Niemczech i Inflantach stawiały im opór.

Od lata 1488 roku Martin Truchsess był poważnie osłabiony przez przewlekłą chorobę. Jesienią i zimą jego stan się pogorszył, dlatego wezwano znanego lekarza Sebaldusa Erckela z Elbląga. Jednak i on nie był w stanie pomóc i Martin Truchsess zmarł w Boże Narodzenie. Spoczął w katedrze w Królewcu obok swoich poprzedników.

Maksymilian III von Österreich - 42. wielki mistrz

Arcyksiążę Maksymilian urodził się 12. 10. 1558 r. w Wiener Neustadt. Przebywając na wiedeńskim dworze był przygotowywany do kariery duchownej. Jego nauczycielem był świetnie wykształcony humanista, flamandczyk Ogier Ghislain de Busbecq. W kręgu wychowawców młodego Habsburga znajdowali się jeszcze rycerz Ruprecht von Stotzingen oraz duchowni: Nikolaus von Coret i Martin Gertsmann (późniejszy biskup wrocławski).

Do Zakonu wstąpił na kapitule generalnej w Margentheim 3. 12. 1584 r. Płaszcz otrzymał w wiedeńskim kościele Augustianów 4. 05. 1485 r., a już 21. 05 został koadiutorem urzędującego wielkiego mistrza Heinricha von Bobenhausen, który ostatecznie zrezygnował z urzędu 12. 12. 1590 r.

Tuż po wstąpieniu do Zakonu zaangażował się w walkę o tron polski. Przez swoich stronników (szlachtę litewską, większość biskupów oraz wpływowy ród małopolski

Malarz nieznany, Portet wielkiego mistrza Maksymiliana, 1594, konwent braci Zakonu Krzyżackiego w Lana

Zborowskich) został ogłoszony królem Rzeczypospolitej, jednak próba zdobycia Krakowa nie powiodła się, a królem został wybrany Zygmunt III Waza. W dniu 24. 01. 1588 r. Maksymilian przegrał pod Byczyną bitwę z hetmanem wielkim koronnym Janem Zamoyskim i odstał się do niewoli. Przebywał w Zamościu i Krasnymstawie, a koszty wykupu z niewoli poniósł Zakon.

Jego wielkim celem jako wielkiego mistrza była odbudowa pozycji Krzyżaków i uczynienie go użytecznym. Widział to przede wszystkim w perspektywie wytyczenia nowych celów i sposobów realizacji pierwotnej misji - walki z niewiernymi. Jako głównych przeciwników wdział tu Turków. Kiedy w 1593 r. Turcy oficjalnie wypowiedzieli Habsburgom wojnę, Maksymilian, ówczesny regent Styrii poprosił kapitułę generalną o rycerzy krzyżackich do walki. Zgłosiło się 30 rycerzy i 70 służebnych, a wyprawa roku 1594 stała się czynnikiem wzmacniającą wewnętrznie znajdujący się w kryzysie Zakon. Jednolicie ubrani i oznakowani rycerze stali się też bardziej widoczni. Na tej bazie zbudowano nową redakcję Statutów Zakonu, uchwaloną w 1606 r. - każdy rycerz wstępujący do Zakonu musiał odbyć trzyletnią służbę na pograniczu z Węgrami lub gdziekolwiek indziej i wyposażony w dwa konie służyć w walce z niewiernymi. Mimo, że w tym samym podpisano rozejm z Turkami to Zakon Krzyżacki otrzymał nowy impuls do działania. Maksymilian nie ograniczył się jedynie do sfery militarnej. Był świadomy upadku życia konwentualnego i duchowości Zakonu, które także bardzo oddziaływało na morale i tożsamość jego członków. W XVI w. ze zgromadzenia odeszli praktycznie wszyscy kapłani i zachodził potrzeba szybkiego wykształcenia nowych księży. Stąd zapoczątkowany przez Maksymiliana proces otwierania własnych seminariów duchownych. Pierwsze z nich zostało otwarte w 1606 r. w Mergentheim.

Arcyksiążę pomyślał także o materialnej podstawie dalszego funkcjonowania Zakonu. Dzięki jego hojnej legacji (200 000 Guldenów) w 1621 zakupiono dobra we Freudenthal (Bruntal) na Morawach, które odegrały później bardzo ważną rolę w dziejach zgromadzenia.

Wielki mistrz Maksymilian zmarł 2 listopada 1618 r. w Wiedniu i został pochowany kościele parafialnym w Innsbrucku.

1 2 ❯